Nâzım Hikmet (1902-1963), şiirleriyle olduğu kadar aşklarıyla, komünistliğiyle, vatanseverliğiyle de insana dair bol iniş-çıkışlı bir portre. Yüzeysel klişelerin, kitleleri uyuşturan şablonlar üretmesine karşılık Nâzım şiirinde, arketipsel hikâyelerinde yerel kültürümüzün benzersiz dokusunu evrensel insan deneyimleriyle harmanlamıştır ki onu zirveye taşıyan kuşkusuz bu yeteneğidir.
Bir insanın hayatını anla(t)mak; tarihleri sıraya dizmekten öte, tercihlerini, savrulmalarını, git-gellerini yani ömür sürecinin fiyortlarından arta kalanları tespit ve tahlil gerektirir. Serginin girişindeki biyografik döküm hariç, kronolojik bir rotası yok. Aksine her an şaşırtan, ileri-geri gidip gelerek, öğrenerek, farklı sanat dalları arasında dolaşarak, farklı dünyaları kucaklayarak duygu labirentlerine daldığımız bir yolculuğa davet…
Yani klasik bir yaşam öyküsü tasnifi değil; Nâzım Hikmet’in hayatını dünyadaki ve Türkiye’deki gelişmeler ve aktüel olaylar üzerinden anlatma derdi, sergiyi hem sıra dışı yapıyor hem de dikkat yoğun bir ziyaretçi istiyor. Farklı koleksiyonlardan, oğlu Mehmet Nâzım Ran’ın (Münevver Andaç’tan doğma, 1951-2018) Fransa’daki evinden ve Moskova’da yaşadığı evden gelen belgeler, kişisel eşyalar, el yazmaları, mektuplar ve sanat eserleri bize çok katmanlı bir Nâzım Hikmet anlatısı kurma imkânı veriyor. Her belge yalnızca bir yaşamın değil, bir düşüncenin, bir edebî eserin, bir dönemin tanıklığını taşıyor.
Serginin adı, Nâzım Hikmet’in 1962’de tamamladığı, otobiyografik özellikler taşıyan son romanı “Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim” için ilk seçtiği isim. Romanın zaman örgüsünün İzmir’de başlayıp yine İzmir’de son bulması, serginin İzmir’de açılmasına özel bir anlam kazandırıyor. Nâzım Hikmet’in 1925’teki İzmir günleri, “Kuvâyi Milliye”ci bakış açısı ve “gel dağa çıkalım İzmirli teğmen” dizesi İzmir’i serginin ana anlatı eksenlerinden biri hâline getiriyor. Nâzım Hikmet bizi yüzyıl önceki İzmir’e götürüyor; ardından o küçük kulübeden geriye doğru açılan hatıralarla koca bir ömrün içine giriyoruz. Yani İzmir’de açılan bir kapıdan, şairin bütün ömrüne doğru yolculuğa çıkıyoruz. Böylesine değerli bir kültür mirasını İzmir’de yeniden görünür kılmak, genç kuşaklarla buluşturmak, İzmir’in kültürel hafızasına kalıcı bir notla birlikte önemli bir katkı:
“iki şey var ancak ölümle unutulur
anamızın yüzüyle şehrimizin yüzü”
Genel kabul görmüş tanımıyla Romantizm akımı, Aydınlanmanın katı akılcılığına, aristokratik sosyal ve siyasi düzene ve klasisizmin ölçülü dünyasına karşı doğmuş bir düşünce hareketi. Duyguyu, hayal gücünü, bireyin vicdanını ve özgürlüğünü merkeze alıyor. Bütün halkların kardeş olacağı günün geleceğine sarsılmaz bir inançla bağlı Nâzım Hikmet bu tanımı hapislerde, sürgünlerde, hasretlikle geçen ömrüyle mayalayarak yeniden yaratıyor. Onun romantikası, dünyanın daha adil, daha güzel olabileceğine inancın, hapishanede de sürgünde de ölüm tehdidi altında da eksilmeyen yaşama sevincinin romantikasıdır.
Yaklaşık 2 bin 125 metrekarelik alanda, fuaye dâhil 15 salondan oluşan sergi; Türkiye’den ve yurt dışından çok sayıda kişi, kurum, arşiv ve koleksiyondan bir araya getirilen yüzlerce belgeyi, el yazmalarını, şairin kişisel eşyalarını ve görsel-işitsel kayıtları; edebiyat, resim, heykel, fotoğraf, film ve tasarım gibi farklı disiplinlerle bir arada sunuyor…
Dev mekân ikiye ayrılmış: Bir yanda Türkiye yılları; Kurtuluş Savaşı, mahpusluklar, dostluklar, aşklar… Diğer yanda SSCB yılları; yolculuklar, yalnızlıklar, memleket hasreti, üvey oğlu Memet Fuat (Piraye’nin oğlu, 1926-2002), yine aşklar… Ve kullandığı daktilolar, aksesuarlar, mektup açma zarfları, kalemlikleri, yerel heykelcikler… Moskova’daki evinden esintiler…
Sergiye katkı verenler arasında; Rusya Devlet Edebiyat ve Sanat Arşivi, Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı, Moskova Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı, Ara Güler Arşiv ve Araştırma Merkezi, Vera Tulyakova Hikmet’in arşivi, koleksiyoner Gürkan Us ve eserleriyle Abidin Dino, Avni Arbaş, Fahri Petek, Celile Hanım, Doris Kahane, Natalya Gonçarova, Jacques Six, Jak İhmalyan, litografik baskılarıyla Picasso’yu belirtmeliyim.
Türk resminin ümit veren genç temsilcilerinden Sedat Girgin (1985-), sergi için özel bir esere imza atıyor: “Mîsâkı Millî”. Nâzım Hikmet’in kendi resimleri de sergide yer alıyor. Dünyanın muhtelif yerlerinden akla gelmeyecek malzemeler, belgeler, kitaplar, tanıklıklar, mektuplar; evinin, mezarının, çalışma odasının, mobilyalarının replikaları vb. ile sergiyi dolaşırken dizeler, sesler (şairin kendi sesi, dostlarının sesleri, Genco Erkal’ın ve Timur Selçuk’un sesi) bir arada. Seslerin peşinden, şiirin içinden geçip resme, fotoğrafa, sinemaya, müziğe, tiyatroya uzanıyor, Nâzım Hikmet’in düşünce ve duygu dünyasıyla bütünleşiveriyorsunuz. Daha güzel bir Dünya için, gelecek için “kavga”nın ne demek olduğunu kavrıyorsunuz.
Ölümle tamamlanmış bir hayatı değil; eserleri, kitapları ve kültürel mirasıyla yaşamaya devam eden bir ömrü odağına alan sergi, Nâzım Hikmet Müzesi’nin habercisi sanki.
Evet, Nâzım Hikmet İzmir’de!
Yaşamı, eserleri ve kültürel mirasıyla çok katmanlı bir anlatıda İzmirlilerle buluşuyor. İzmir mavisi, Nâzım Hikmet’in özgürlük mavisiyle buluşuyor. Böylece hikâye, yüzyıl sonra başladığı yere geri dönmüştür.
Yaşayan adam olmak? Güzeldir! Zihninde, kalbinde ne varsa onu yaşayan bir adam… Deneyimlediklerini içselleştirerek yaşayan bir adam… Bir heyecan. Hep heyecan. Heyecanını Dünyayı terk edinceye kadar diri tutarak yaşamak! Nâzım’ın “Yaşamak güzel şey be kardeşim!” dediği, ötesi yok!
Vicdan sustuğunda sözcükler ölür; konuşmak/yazmak, yalnızca bir hak/uğraş değil, insan kalmanın kalesidir.
Sergiden bende arta kalan, budur.
Nâzım Hikmet’le ilgili bugüne dek açılmış en kapsamlı ve en ete kemiğe bürünmüş sergi. Hükümden çok envanter çıkarmanın ve ayna tutmanın amaçlanmış olması sergiyi daha özgün kılıyor.
İzmir Büyükşehir Belediyesi-Folkart iş birliğiyle, “Nâzım Hikmet sergileri emekçisi” M. Melih Güneş küratörlüğünde gerçekleştirilen sergi 5 Eylül 2026-15 Ocak 2027 (10.00 – 18.00) tarihleri arası ziyarete açık. (Uzatılabilir…)
Serginin tüm ayrıntılarını burada anlatmam imkânsız. Lütfen gidip görün! Sergiyi gezerken Nâzım’ın şiirlerine ait, duvarlarda askılı bloknot sayfaları göreceksiniz; bir sayfa koparıp saklamak, üzerine not düşmek ya da evinize götürüp asmak için hazırlanmış. Çekinmeyin bir sayfa koparıp alın…
Bir de serginin finansörü Folkart inşaat şirketinin duruşu bağlamında eleştiriler var ki; konunun hassas karnı. Özetle; “Nâzım, sermayenin ve yobazın reklam malzemesi değildir!” vurgusu ve tespiti… Sınıf bilinci mi kronikleşen ikiyüzlülüğümüzden bir kesit mi?
Emeği geçen, katkıda bulunan herkese minnetle.


YORUMLAR