İklim krizinde kazanan yok!

İklim krizi artık kapımızı çalmıyor; evimizin içinde, soframızda, içtiğimiz suda, soluduğumuz havada ve turizm ekonomisinin tam ortasında yaşıyoruz. Buna rağmen dünyanın büyük bölümü hâlâ hiçbir şey olmamış gibi davranmayı sürdürüyor. Daha fazla turist, daha fazla otel, daha fazla uçuş, daha fazla yatak kapasitesi, daha fazla gelir…

Turizm politikalarının başarı ölçüsü yıllardır aynı ezber üzerine kurulu. Oysa doğa, bu büyüme iştahının faturasını giderek daha ağır biçimde önümüze koyuyor. Ormanlar yanıyor, su kaynakları kuruyor, denizler ısınıyor, aşırı hava olayları sıradanlaşıyor; biz ise bütün bunları çoğu zaman rekor turist sayılarının ve yeni yatırım müjdelerinin arkasına saklamaya çalışıyoruz.

Sürdürülebilir turizm ve iklim değişikliği konusunda uluslararası alanda önde gelen araştırmacılardan Prof. Dr. Stefan Gössling’in uyarıları, bu nedenle yalnızca akademik bir tartışma olarak okunamaz. Linne Üniversitesi İşletme ve Ekonomi Fakültesi ile Lund Üniversitesi Hizmet Yönetimi Bölümü’nde görev yapan Gössling, Alman turizm yayın organı TravelTalk’a verdiği röportajda, özellikle İspanya, Yunanistan ve Türkiye gibi yaz turizmine bağımlı Akdeniz destinasyonlarının önündeki tehlikelere dikkat çekiyor. Söyledikleri, turizmi hâlâ yalnızca ziyaretçi sayıları, doluluk oranları ve döviz geliri üzerinden değerlendiren herkesin önüne bir soru koyuyor… Bu büyüme böyle devam ederse, bir gün turist ağırlayacak sağlıklı bir çevre, yeterli su kaynağı ve yaşanabilir bir iklim bulabilecek miyiz?

Gössling’e göre iklim değişikliği, turizmi yalnızca çevresel açıdan değil, ekonomik bakımdan da kuşatmaya başladı. Önümüzdeki beş ila on yıl içinde işletme maliyetlerinin artması, yatırımların daha riskli hale gelmesi, gelirlerin dalgalanması ve finansman koşullarının ağırlaşması bekleniyor. Bina sigortalarının pahalanması, aşırı hava olaylarının yol açtığı hasarlar, yazın soğutma sistemleri için daha fazla elektrik tüketilmesi, kış turizminde suni kar üretiminin maliyeti ve gıda fiyatlarındaki yükseliş, sektörün karşı karşıya olduğu sorunların yalnızca bir bölümü. Bazı bölgelerde altyapının artık sigortalanamaması ve kış turizmindeki telesiyej sistemlerinin kalıcı olarak kapatılması, iklim krizinin gelecekte yaşanacak soyut bir felaket değil, bugünden ekonomik sonuçlar üreten bir gerçek olduğunu gösteriyor.

Buna rağmen turizm sektörünün önemli bir bölümü, eski dünyanın koşullarına göre hazırlanmış iş planlarıyla geleceği yönetebileceğini sanıyor. İklim değişiyor ama yatırım alışkanlıkları değişmiyor; su azalıyor ama havuzlar büyüyor; sıcaklıklar yükseliyor ama daha fazla enerji tüketen soğutma sistemleriyle sorunun çözülebileceği düşünülüyor. Doğanın sınırlarını kabul etmek yerine teknoloji ve sermayenin her sorunu çözebileceğine inanmak, çağımızın en pahalı yanılgılarından biri.

Yıllarca Akdeniz turizmini pazarlarken kullandığımız en güçlü argümanlardan biri güneşti: uzun yaz mevsimi, sıcak denizler ve açık havada geçirilen zaman. Ancak iklim krizinin geldiği noktada, bir zamanlar avantaj sayılan bu özelliklerin ne zaman dezavantaja dönüşeceğini tartışmak zorundayız. Gössling, İtalya’da son yıllarda 47 dereceye kadar ulaşan sıcaklıkları hatırlatırken deniz suyu sıcaklıklarındaki artışın da yeterince anlaşılmamış bir risk oluşturduğunu belirtiyor. Denizlerin ısınması denizanalarının yayılmasını ve alg üretimini artırabilir, su kalitesini değiştirebilir; bazı kıyı alanları ve su kaynakları, turistlerin alıştığı biçimde kullanılamaz hale gelebilir.

Mesele yalnızca tatilcilerin denize girip giremeyeceği değil. Deniz ekosistemlerinin bozulması, kıyıların taşıma kapasitesinin azalması ve sıcaklıkların insan sağlığını tehdit etmesi, doğrudan destinasyonların geleceğini ilgilendiriyor.

Bir ülkenin turizm markası yalnızca reklam kampanyalarıyla ayakta tutulamaz. Denizi kirlenmiş, suyu azalmış, ormanları yanmış, kentleri aşırı sıcaklarla yaşanamaz hale gelmiş bir coğrafyayı sonsuza kadar cazip gösterebileceğini sanmak, pazarlamayı gerçekliğin yerine koymaktır.

Avrupa’da son 40 yılda aşırı hava olaylarının yoğunlaştığı bölgeler üzerine yapılan araştırmalar da riskin coğrafi yaygınlığını ortaya koyuyor. Fırtına riskleri Kuzey İtalya, Pireneler ve Norveç’in güneybatısındaki fiyortlarda öne çıkarken şiddetli yağışlar Norveç fiyortları, Karadağ-Arnavutluk hattı, İtalya’nın geniş kesimleri, Fransa’daki Merkez Masifi, Pireneler, Batı İskoçya ve Kuzey Portekiz’de yoğunlaşıyor. Orman yangını riski ise İber Yarımadası’ndan İtalya ve Yunanistan’a uzanan Akdeniz havzasında, Provence’de ve Karadeniz bölgesinde artıyor. Araştırmanın eğilim analizleri, bu bölgelerin önemli bir bölümünde koşulların kötüleştiğine işaret ediyor.

Türkiye’nin kendisini Akdeniz’in geri kalanından ayrı tutması mümkün değil. Kuraklık, su kıtlığı, orman yangınları ve aşırı sıcaklar turizm bölgelerimizin geleceğini doğrudan ilgilendiriyor. Üstelik bu riskler birbirinden bağımsız değil: Kuraklık tarımı etkiliyor, üretim kayıpları gıda fiyatlarını yükseltiyor, su kıtlığı kentlerde ve turizm tesislerinde baskı yaratıyor, aşırı sıcaklar çalışanların verimliliğini düşürüyor, yangınlar hem doğal alanları hem de yerleşimleri tehdit ediyor. İklim krizini yalnızca meteorolojik bir olay gibi görmek, bu zincirin ekonomik ve toplumsal sonuçlarını görmezden gelmektir.

Turist bugün vazgeçmiyor diye tehlike ortadan kalkmıyor.

Gössling’in uyarılarıyla birlikte okunması gereken Almanya Seyahat Analizi araştırması, turizm piyasasının bugünkü davranışlarıyla uzun vadeli iklim riskleri arasındaki önemli ayrımı ortaya koyuyor. Almanya’da 54 yıldır sürdürülen araştırmaya göre Akdeniz, Alman turistler açısından cazibesini koruyor. Almanya’da yaşayan Almanca konuşan nüfusun beş gün ve üzerindeki tatil seyahatlerinin yüzde 44’ü 2024 ve 2025 yıllarında Akdeniz bölgesine yapılmış; bu oran 2023’te yüzde 43 düzeyindeymiş. Pandemi öncesinde ise Akdeniz’in toplam tatil seyahatleri içindeki payı yüzde 35 ile 38 arasında değişiyormuş.

Son dönemde Kuzey ve Baltık denizleri kıyıları, Kara Orman bölgesi ve İskandinav ülkeleri serin iklimde tatil anlamına gelen “Coolcation” kavramını tanıtımlarında daha fazla kullanıyor. Ancak Kuzey Avrupa Turizm ve Termal Tatil Araştırmaları Enstitüsü Genel Müdürü ve Seyahat Analizi araştırmasının sorumlusu Ulf Sonntag, bunun henüz gerçek bir pazar trendi olmadığını savunuyor. Sonntag’ın değerlendirmesine göre, veriler aslında var olmayan bir eğilimin abartıldığını gösteriyor. Nitekim Alman turistlerin tatil seyahatleri içinde İskandinav ülkelerinin payı pandemi öncesinde yaklaşık yüzde 4 iken 2025’te yalnızca yüzde 4,2’ye yükselmiş durumda.

Araştırma, Akdeniz’de tatil yapanların yaklaşık yüzde 20’sinin hava koşullarının tatil deneyimlerini etkilediğini belirttiğini ortaya koyuyor. Bu grubun yarısı beklediğinden daha kötü hava koşullarıyla karşılaşırken katılımcıların yalnızca yüzde 10’u sıcak havayı olumsuz bir unsur olarak değerlendirmiş. Araştırmanın 2025 sonuçlarına göre yüksek sıcaklıklar, tatil memnuniyetinin düşmesine veya aynı destinasyona yeniden gitme isteğinin azalmasına da nadiren yol açıyor.

Peki, bundan iklim krizinin turizmi tehdit etmediği sonucunu mu çıkarmalıyız? Elbette hayır. İnsanların bugün sıcaklığa katlanması, gelecekte de aynı koşullara katlanacakları anlamına gelmiyor. Turistlerin tercihlerini yalnızca hava durumu belirlemiyor; kültür, mutfak, alışkanlıklar, ulaşım olanakları, fiyatlar ve destinasyona duyulan bağlılık da kararları etkiliyor. Üstelik bugünkü pazar davranışları, iklim sisteminin uzun vadeli etkilerini ortadan kaldırmıyor.

Gössling, 2003’te Avrupa’da yaklaşık 70 bin kişinin ölümüne yol açan sıcak hava dalgalarının ardından turistlerin kuzeye yöneleceği tahminlerinin yapıldığını, ancak beklenen köklü değişimin gerçekleşmediğini hatırlatıyor. Bununla birlikte İspanyol bir araştırma ekibinin çalışması, 30 dereceyi aşan sıcaklıklara maruz kalan turistlerin bir bölümünün ertesi yıl destinasyon tercihlerini değiştirebildiğini gösteriyor. Bu eğilimin önümüzdeki on yılda yaz aylarındaki turist hareketlerinde istatistiksel olarak daha belirgin hale gelmesi bekleniyor.

İnsanlar bir süre daha bildikleri yerlere gitmeye devam edebilir, tatil tarihlerini değiştirebilir, öğle sıcağında dışarı çıkmayabilir veya seyahatlerini ilkbahar ve sonbahara kaydırabilir. Fakat değişimin bir gecede gerçekleşmemesi, hazırlık yapmak için beklememiz gerektiği anlamına gelmez. Turizmin geleceğini yalnızca bugünkü talep rakamlarına göre planlamak, iklim krizinin yavaş ama birikimli etkilerini görmezden gelmektir.

Türkiye için ara sezon fırsatı var, ama bu kendiliğinden kurtuluş getirmeyecek.

Gössling, yükselen sıcaklıkların ilkbahar ve sonbahar aylarını daha cazip hale getirebileceğini, İtalya, İspanya, Yunanistan ve Türkiye gibi ülkelerin bu gelişmeden yararlanabileceğini belirtiyor. Seyahat tarihlerini esnek biçimde belirleyebilen turistlerin ara sezonlara yönelmesi, turizm hareketlerinin yıl içine daha dengeli dağılmasına katkı sağlayabilir.

Ancak sezonun uzaması tek başına sürdürülebilir turizm anlamına gelmez. Daha fazla ay turist ağırlamak, daha fazla su tüketimi, enerji kullanımı, yapılaşma ve çevresel baskı yaratıyorsa çözüm değil, yeni bir sorundur.

Bir destinasyonun birkaç ay daha turist ağırlamasıyla yerel halkın yaşam kalitesini yükseltmesi aynı şey değildir. Gelir artışının kime gittiğini, suyun kimler tarafından kullanıldığını, kıyıların kimler için erişilebilir kaldığını ve turizmin doğal kaynaklara ne kadara mal olduğunu sormadan başarı ilan edemeyiz.

Türkiye’nin deniz, kum ve güneş üçgenine sıkışmış turizm anlayışını değiştirmesi gerekiyor. Kültür, gastronomi, doğa, kırsal yaşam, yerel üretim, yürüyüş rotaları ve tarihsel miras, turizmi çeşitlendirmek için önemli olanaklar sunuyor. Ancak bunların da birer pazarlama sloganına indirgenmesi tehlikesi var. Bir köyü, zeytinliği, üretici pazarını ya da yerel mutfağı turizm ürününe dönüştürmek, oradaki yaşamı korumadan yapılırsa sonunda satacak bir hikâye bile kalmayabilir.

Gerçek çeşitlenme, yerel ekonomiyi güçlendirmek ve turizmi başka sektörlerle dengeli bir ilişkiye kavuşturmak demektir. Turizme aşırı bağımlılığın ne kadar kırılgan olduğu COVID-19 pandemisinde açıkça görüldü. Uluslararası hareketlilik durduğunda bazı ekonomiler gelirlerini ve istihdamlarını aynı anda kaybetti. Türkiye de turizm gelirini artırmayı hedeflerken, bütün ekonomik geleceğini dış talebe bağlamanın risklerini hesaba katmalı.

Su meselesi, turizmin en büyük sınavlarından biri olacak.

Gössling, Balear Adaları, Yunan adaları, Kıbrıs ve Sardinya gibi bölgelerde su kıtlığının şimdiden önemli bir sorun haline geldiğini belirtiyor. 2026 yılında nehirlerdeki su seviyelerinin düşmesiyle daha görünür hale gelen sorun, Akdeniz’in tamamı için büyüyen bir risk oluşturuyor. Kıyı bölgelerinde deniz suyu arıtma tesisleriyle ihtiyacın bir bölümü karşılanabilir; ancak araştırmacıya göre asıl büyük sorun, tarım sektörünün yüksek su tüketimi ve sınırlı kaynaklar üzerindeki baskı.

Yerel halkın su sıkıntısı yaşadığı bir yerde yüzme havuzlarını, golf sahalarını ve yoğun sulama gerektiren otel tesislerini genişletmek ne kadar sürdürülebilir? Kentlerde insanlar su tasarrufuna çağrılırken turizm yatırımlarının su ihtiyacı nasıl hesaplanıyor? Bir destinasyonun taşıyabileceği turist sayısı belirlenirken yalnızca yatak kapasitesi mi esas alınıyor, yoksa o bölgenin gerçek su bütçesi de hesaba katılıyor mu?

Bu sorular, turizmin geleceği kadar toplumsal adalet açısından da önemli. Su kıtlığında mesele yalnızca kaynakların azalması değil, kalan suyun nasıl paylaştırılacağıdır. Yerel halkın temel ihtiyaçları ile yüksek tüketimli turizm yatırımları arasında tercih yapmak zorunda kalınması, hiçbir destinasyonun başarı öyküsü olamaz.

Deniz suyunu arıtmak da tek başına sihirli bir çözüm değil. Gössling, arıtma sonrasında denize bırakılan yoğun tuzlu atıkların yerel deniz ekosistemlerini etkileyebileceğini hatırlatıyor. Özellikle adalarda kış yağışlarının depolanması ve yağmur suyundan daha fazla yararlanılması için altyapı yatırımları gerekebilir. Otellerin bahçe sulamasından havuz tasarımına kadar pek çok alanda su tasarrufuna yönelmesi de şart.

Ancak bu önlemler günü kurtarmaya yönelik teknik çözümler olarak kalmamalı. Su yönetimi, turizm planlamasının merkezine yerleştirilmeli; yeni yatırımlara izin verilirken bölgenin su kapasitesi, tarımsal ihtiyaçları, ekosistemleri ve yerel halkın geleceği birlikte değerlendirilmelidir. Su yoksa turizm de yoktur. Bunu anlamak için daha kaç kurak yaz yaşamamız gerekiyor?

Klima takmakla iklim krizini çözemezsiniz.

Gössling’in önemli uyarılarından biri, iklim değişikliğine uyum önlemlerinin her zaman çevresel açıdan olumlu sonuçlar doğurmadığı. Yazın soğutma sistemlerinin daha yoğun çalışması enerji tüketimini artırıyor; kış turizmindeki suni kar makineleri ise suya ve enerjiye daha fazla ihtiyaç duyuyor. Böylece iklim krizinin etkilerine karşı geliştirilen bazı çözümler, başka kaynaklar üzerindeki baskıyı büyüterek yeni bir sorun döngüsü yaratabiliyor.

Elbette otellerde serinleme alanları oluşturmak, aktiviteleri daha serin akşam saatlerine kaydırmak, kentlerde içme suyu çeşmelerini artırmak ve yeşil alanları genişletmek gibi önlemler önemli. Ancak bunlar, iklim krizinin nedenlerini ortadan kaldıran politikaların yerini alamaz.

Orman yangınlarına karşı alternatif tatil programları hazırlamak da ancak sınırlı bir işe yarar. Bir yağmurlu gün otel içindeki etkinliklerle telafi edilebilir; fakat yangın dumanının otel alanlarını kapladığı, gökyüzünün kızardığı ve insanların güvenlik kaygısıyla yaşadığı bir ortamda mesele artık tatil programının aksaması değil, doğrudan yaşam hakkıdır.

Orman yangınları, sıcak hava dalgaları, su kıtlığı, kıyı erozyonu, kar güvencesinin azalması ve alg patlamaları çoğu zaman ayrı ayrı ele alınıyor. Oysa bunlar birleşerek bütün bir destinasyonu tehdit eden sistemik risklere dönüşebilir. Turizm altyapısı ayakta kalsa bile tarım zarar görebilir, su kaynakları tükenebilir, ulaşım aksayabilir ve doğal çevre cazibesini kaybedebilir. Gössling ayrıca Akdeniz havzasında iklim kaynaklı göçün artabileceğine, ekonomik açıdan kırılgan ülkelerde tarımsal üretim kayıplarının toplumsal huzursuzluklara neden olabileceğine dikkat çekiyor.

Böyle bir ortamda turizm işletmeleri artan maliyetlerle, tatilciler azalan harcanabilir gelirlerle, destinasyonlar ise düşen çekicilikleriyle mücadele etmek zorunda kalabilir. Yalnızca tanıtım yapmak, yeni pazarlar aramak veya işletmelere destek vermek sorunun özünü çözmeye yetmez.

Sürdürülebilirlik raporları yetmez; büyüme bağımlılığıyla hesaplaşmak gerekiyor.

Gössling’in en sert eleştirilerinden biri, turizm sektörünün sürdürülebilirlik söylemini benimsemesine rağmen gerçek bir dönüşüm gerçekleştirmekte zorlanması. Avrupa’da yaklaşık 80 yıldır devam eden turizm büyümesinin yerleşik bir alışkanlık yarattığını ve değişim isteyenlerin dirençle karşılaştığını belirtiyor. Araştırmacının şu sözleri sektörün içine düştüğü açmazı özetliyor: “Mevcut durumu savunmayı tercih ediyoruz. Oysa bu yaklaşım bizi turizmin yapılamadığı bir döneme doğru götürüyor.”

Bu eleştiri Türkiye için de geçerli. Turizm başarısı çoğu zaman ziyaretçi sayılarındaki artışla, yeni tesislerle ve yatak kapasitesiyle ölçülüyor. Bir bölgenin kaç turist ağırladığı biliniyor; fakat bu ziyaretçilerin tükettiği suyun, kullandığı enerjinin, yarattığı atığın ve neden olduğu ekolojik baskının hesabı aynı görünürlükte yapılmıyor. Ekonomik büyümenin getirileri öne çıkarılırken çevresel maliyetlerin kimlerin omuzlarına yüklendiği ikinci plana atılıyor.

Sürdürülebilirlik, otel lobisine birkaç çevre dostu mesaj asmak ya da tanıtım kampanyasında yeşil renk kullanmak değildir. Bir destinasyonun taşıma kapasitesini belirlemek, su ve enerji tüketimini azaltmak, sera gazı emisyonlarını düşürmek, yerel üreticiyi desteklemek ve doğal alanları korumak somut politikalar gerektirir. Daha önemlisi, büyümenin her koşulda iyi olduğu varsayımını sorgulamayı zorunlu kılar.

Gössling’in örnek gösterdiği Avusturya’daki İklim ve Enerji Model Bölgeleri programı, yerel ölçekte neler yapılabileceğine ilişkin bir örnek sunuyor. Yaklaşık 1.100 belediyeyi kapsayan program, sürdürülebilir uygulamaları destekliyor; kamu kaynaklarıyla sürdürülebilirlik yöneticileri istihdam edilmesine, uygulanabilir önlemler belirlenmesine ve yerel ekonomik değer zincirlerinin güçlendirilmesine olanak tanıyor. Araştırmacının aktardığı bilgilere göre 2026 yılı için programa 11 milyon avro kaynak ayrılmış. Merkezi yönetimin desteği, yerel aktörlerin programa katılma isteğini de artırıyor.

Türkiye’de de iklim politikalarını yalnızca merkezi yönetimin açıklamalarına veya işletmelerin gönüllü girişimlerine bırakamayız. Belediyelerin, turizm işletmelerinin, üreticilerin, üniversitelerin ve yerel toplulukların birlikte çalışabileceği, ölçülebilir hedefleri ve yeterli finansmanı bulunan programlara ihtiyaç var. Her destinasyonun iklim kırılganlığı belirlenmeli, su bütçesi çıkarılmalı, enerji tüketimi izlenmeli ve afetlere hazırlık planları yapılmalı. Sürdürülebilirlik, iyi niyet beyanı değil, hesap verebilir bir yönetim biçimi olmalı.

Turizmden kazanılan para nerede kalıyor?

Gössling, Airbnb ve Booking.com gibi uluslararası platformlara aktarılan gelirlerin, destinasyonlarda ekonomik değer yaratma kapasitesini azaltabildiğine dikkat çekiyor. Bir bölge milyonlarca ziyaretçi ağırlayabilir; ancak bu harcamaların ne kadarı yerel işletmelere, üreticilere, çalışanlara ve topluluklara kalıyor? Turizm büyürken yerel halkın yaşam maliyeti yükseliyor, konut erişimi zorlaşıyor ve doğal kaynaklar üzerindeki baskı artıyorsa, herkesin kazandığı bir başarı öyküsünden söz edebilir miyiz?

Turizm gelirinin daha büyük bölümünü yerel ekonomide tutacak modeller geliştirmek zorundayız. Yerel üreticiden satın alan işletmeler, bölgesel tedarik zincirleri, kooperatifler ve küçük işletmeler bu dönüşümün önemli parçaları olabilir. Bunun için yalnızca tüketicilerin iyi niyetine güvenmek yetmez; kamunun satın alma politikalarından yatırım teşviklerine kadar bütün sistemin yerel ekonomik değeri desteklemesi gerekir.

Gastronomi turizmi de bu açıdan önem taşıyor. Bir destinasyonun mutfağı, menülere birkaç yöresel yemek eklenerek temsil edilemez. O mutfağın arkasında çiftçi, balıkçı, üretici, tohum, toprak, su, mevsim ve kuşaklar boyunca taşınan kültürel miras vardır. Turizm bu ilişkileri güçlendiriyorsa değerlidir; onları bir dekor haline getiriyor, üreticiyi görünmez kılıyor ve yerel kaynakları tüketiyorsa sürdürülebilirlik iddiası yalnızca bir slogandan ibaret kalır.

İklim krizi hepimizi kaybeden tarafa dönüştürüyor olabilir. Ama asıl kayıp, tehlikeyi bildiğimiz halde eski alışkanlıklarımızdan vazgeçmemek, büyümeyi geleceğin önüne koymak ve doğanın uyarılarını bile yeni bir pazarlama fırsatına çevirmeye çalışmak olacaktır.

Turizmde gerçek başarı, daha fazla insanı bir yere getirmek değil, o yeri gelecek kuşakların da yaşayabileceği halde bırakmaktır.