Fırat Erez’in fenerleri

Fotoğraf sanatçısı Fırat Erez bir süredir sağdan soldan toparladığı çeşitli materyaller ile “fener” adını verdiği sanat eseri tadında aydınlatma cihazları üretiyor. Erez ile fotoğraf yolculuğu ve “Havana Elektrikçisi” koleksiyonunu konuştuk.

Önce fotoğrafçı Fırat Erez’i tanıtır mısınız bize…

1987’den beri profesyonel fotografçıyım. Bu yaklaşık üniversiteden mezun olduğum yıllara denk geliyor. Ege Üniversitesi Deniz Biyolojisi bölümüne 1982 girişliyim. 80’ler bildiğiniz gibi Türkiye için kritik bir dönem. Başarılı ve sunulduğu referandumda da halkın onayını almış bir askerî darbenin ertesindeki günler.

Hemen herkesin ucundan kenarından da olsa etkilendiği bu dönemde benim payıma düşen hayatımı istediğim doğrultuda ilerletememek oldu. Denizci olmak istiyordum. Temel olarak ve elbette gençliğin nihilizmi, varoluşçu kaygılarında gelişen bir toplumdan uzak olma isteği. Bir tür yalıtım. İnziva. Ancak askerî darbe ve sonrası buna izin vermedi. 1981’de ilk tercihim Yüksek Denizcilik Okulu’na birincilikle girdim. Ancak tercihleri yapıp sınava girdikten ve tercihler teslim edildikten sonra, dönemin iktidarı askeri cunta, kazandığım okulu askeri okul ilan etti. Yani 4 yıl, harp okulu disipliniyle okuyacaktım. Ayrıldım. Tekrar sınav ve tekrar birinci tercih; bu sefer biyolojik oşinografi. Ama yine olmadı.

Bu kez de yeni kurulan YÖK, bölümü değiştirdi ve deniz biyolojisi olarak etiketledi. Çoğunluğu denizde geçen derslerden, laboratuvar ve dersliklere tıkılmaya geçiş anlamına gelen bir değişiklik. Yine ayrılmayı ve Güzel Sanatlara geçmeyi düşündüm ama o günlerin koşullarında bu şımarıklık olacaktı. Sonuçta üniversite maceram 100 üzerinden 51 ortalama ile mezuniyet ve “1 puanlık fazla çalışmışım” diyen ve neredeyse çalıştığı konuların başlıklarını bile zihninden silmiş bir deniz biyoloğu.

Fotografa üniversitenin ilk yıllarında böyle, yani büyük hayal kırıklıklarının sonucunda başladım ve çok sevdim. Kademeli ve kısa süreler alan süreçlerden oluşan bir teknik benim için idealdi. Uzun koşuları hiçbir zaman sevmedim. Ben hep bir kısa ve hızlı koşucuydum. Sabırsızlık en büyük kusurum. Fotograf bu yüzden bana tam uydu. Anlaşılabilir teknik kademelerden sonra oluşan bir kesin sonuç. İdeal.

İzmir bu alanda okulum oldu. Hiç ustam olmadı. Hiç ders almadım. Hemen her şeyi çektim ve çekerek öğrendim. Fabrika fotografları, portreler, tekstil ve moda, mimari ve yemek fotografçılığı. Normalde bir profesyonel fotografçının bu kalemlerden sadece birinde, belki ikisinde uzman olması beklenir ama 1994’te stüdyomu İstanbul’a, yani işin merkezine taşıdıktan sonra da bu geniş yayılımı sürdürdüm ve hatta içine sualtı fotografı gibi çok başka bir dalı da ekledim.

Elbette hepsindeki başarı oranım aynı olmadı. Bunlar içinde özellikle still life ürün çekimi konusunda başarılı bulundum ve bu alanda diğerlerinin hepsinden daha fazla iş aldım.

Zamanla, içinde başka fotografçıların da çalıştığı, farklı departmanları bulunan bir prodüksiyon şirketine kadar ilerlettiğim işi bir yerde terk ettim ve daha özgün, sadece kendimi ve birkaç da yardımcıyı içeren, daha küçük bir örgütlenmeye döndüm.

Tüm bu süreçte, ki neredeyse 40 yılı bulacak, Türkiye’nin önemli markalarına fotograf çektim; Arçelik, Vakko, Siemens, Nurus, Derin, Koleksiyon, Hürriyet ve Milliyet gazetelerine promosyon ürünleri vs…

2011 yılında F-1 Türkiye Grand Prix’inin resmi fotografçısıydım ve 4 başka fotografçı arkadaşımla bir ekip kurarak yarışları çektim. Zülfü Livaneli, Aylin Aslım, Koray Candemir, Erkan Oğur gibi müzisyenlere portreler çektim, Mor ve Ötesi gibi gruplara albüm kapakları hazırladım.

Ereğli Demir Çelik fabrikasının kimsenin sokulmadığı bölümlerine girdim, otoyol kavşaklarını aydınlatan 15 metrelik direklere tırmandım, bir havuzda 9 saat boyunca dalış ekipmanıyla çekim yaptım.

Çok zevkli bir işim olduğunu, kuşkusuz ki itiraf etmek zorundayım.

Bir diğer ayrı alan olarak Maltepe ve Bilgi üniversitelerinde 2’şer dönem dersler verdim; Stüdyo Fotografçılığı, Photoshop ve Reklam Fotografçılığı…

Sonra, 2013 yılının Haziran ayında, stüdyomun birkaç yüz metre ilerisinde Gezi Olayları patladı. Fenerler de (ürettiğim aydınlatma tasarımlarına fener diyorum) bu süreçte ortaya çıktı.

Bu fenerler Fırat Erez’in yeni yüzü mü? Nasıl başladınız?

Bu bir ‘yeni yüz’ mü bilmiyorum. Bana hâlâ aynı işi sürdürüyormuşum gibi geliyor. Ünlü Japon moda tasarımcısı Yohji Yamamoto şöyle diyor; “Mükemmeliyetin çirkin olduğunu düşünüyorum. İnsanların yaptığı şeylerde bir yerlerde yara izleri, başarısızlıklar, düzensizlik ve kusurlar görmek istiyorum.”

Ona göre insanı ve onun ürettiği sanatı asıl değerli kılan şey, içindeki hatalar, yaşanmışlıklar ve benzersiz kusurlar. Yamamoto’nun yaklaşımının Japon kültüründeki kusurluluk sanatı olan Wabi-Sabi ve kırılan eşyaları altınla onarma sanatı Kintsugi ile olan bağı bariz. Muhtemelen yaptıklarım fotoğraftan en bariz bu noktada ayrılıyor.

Siparişle başlanan bir fotograf prodüksiyonu, hemen her zaman kusursuzluk üzerine kurulur. Oysa fotograf bir sanat olarak yine neredeyse her zaman kusurların estetiği üzerinde yükselir.

Bence yaptıklarım bilinen tanıtım fotografçılığından tamamen farklı. Buna karşın fotografın sanatsal yaklaşımına tamamen uygun. Ve şöyle başladı;

Çok eskiden beri antikalara meraklıydım, sürekli parça topluyordum. 2016’ya kadar da ciddi bir birikime sahip olmuştum ama bunlar bildiğimiz anlamda antikalar, kelimenin ilk akla getirdiği mobilyalar vs değildi. Daha farklı nesnelere ilgi duyuyor, makina parçaları, kutular, eski aletler, optikler, vb topluyordum, çoğunlukla da fotograflarını çekmek için…

Hep topladım ama hiçbir zaman çekimlerine başlamadım. Biriktiler, yan yana geldiler, ayrıldılar ve böylece çeşitli kompozisyonlar oluşturarak hep etrafımda oldular.

Haziranda başlayan Gezi olaylarının yarattığı kaos, sadece işlerime ket vurup stüdyoyu atıl bırakmadı, önemli bir projeme de engel oldu; o haziranda kendi stüdyomda bir sergi açacaktım.

Burada biraz geçmişe sıçrayıp, aslında üstteki soruya verdiğim cevaplara dair bir detayı anlatmalıyım;

Üniversite/meslek tercihlerimin politik koşullarda engellendiği ve/veya değiştirildiği süreçte saptığım o yol, yani fotograf, öğrenciliğimde sürdürdüğüm bir sanat olarak profesyonelleştiğim gün bitti. Sanatın yerini iş aldı.

1982’den 87’ye kadar sürekli elinde kamerayla gezen, görüntü avlayan, bunun için hayatın içinde dolaşan birisiyken, sipariş üzerine prodüksiyon yapmaya evrildim. Fotoğraf bitti, fotograf başladı ama ikisi çok farklıydı. Yenisinden bir şikayetim yoktu ama eskisini yitirmiş olmaktan dolayı üzgündüm. Sonra Küba’ya gittim ve tabii yanımda kamera götürdüm. Asıl değişiklik orada oldu ve kendimi fotoğrafa başladığım o ilk günlerde buldum.

Beni düşünsel olarak çok etkileyen bir deneyimdi ama aynı hissi Türkiye’ye yine taşıyamadım. Küba’da fotograf sanatıyla uğraşıyor, Türkiye’de yine prodüksiyon yapıyor, sipariş üzerine setler kuruyor, ışığını yapıyor ve sürüyle detayını çalışıyordum. Ben de Küba’ya gitmeye ve fotograf çekmeye orada devam ettim ve sonunda elimde önemli denebilecek bir dosya oluştu. İşte 2016’nın Haziran ayında açmayı planladığım sergi buydu ama olmadı. Sergi projesini yaz sonuna ertelemek zorunda kaldım ve Havana Elektrikçisi de o zaman doğdu.

Ambargo altında ezilen Küba, dünya genelinde çevre hassasiyeti henüz gelişmeden geri dönüşümü mecburen deneyimliyordu. Gezi olayları sonrası nihayet yıllardır fotograflarını çekmek için topladığım onca parça üzerinde çalışabileceğim bir zaman elde etmiştim. Çalışmaya başladım.

İlk soru; Nasıl bir ışık? Bu soruya cevap ararken nesneler ve ışık birbirlerinin içine geçtiler. Bir aylık bir arayışın sonu kendini aydınlatan nesnelere çıktı. Ekim ayında sergiyi açtım; Fotograflar, Fenerler, Fikirler. Havana Elektrikçisi. Giriş klasik anlamda bir sergi salonundaki 70×100 siyah beyaz fotograflarla açılıyor ve oradan karanlığın içine, fenerlerin oluşturduğu bir enstalasyona geçiyordu.

Zaman içinde o enstalasyonu oluşturan birimler, tekil heykellere veya tasarımlara dönüştü. Sanayi devriminin başına, görece yumuşak metallerin, özellikle de pirinç ve bakırın hakim olduğu bir makinalar estetiğinin zamanından, zaman dışı örnekler.

Tamamen başka bir amaç için üretilmiş makinalara, cihazlara benzeyen aydınlatma tasarımları, bir ileri dönüşüm (upcycling) projesi oldu. Steampunk bir evrende bir tür Assemblage Art.

Malzemeleri nasıl buluyorsunuz?

Bu soruya verilebilecek en kısa cevap, elbette; Her yerden. Ama özellikle de antikacılardan, hurdacılardan, atıklardan. Gemi söküm atölyeleri ayrıca özel bir kaynak. Bit pazarları işlevini yitirmiş, ama öz değerlerini bariz biçimde gösterdiği için bir türlü çöpe atılamamış, sonunda da 3 kuruşa satılmış (elbette benim için) çok değerli parçalarla dolu. Sürekli antikacı ve eskici depolarını geziyorum. Bit pazarları asıl toplama alanım.

Fotoğraf da belirgin yaratıcılık isteyen bir sanat dalı ancak bu fenerler için bilgi gerekiyor değil mi?

Hayır, benim yaptığım işte gerekmiyor veya çok alt seviyede bir bilgi yeterli. Basit biçimde elektrik kaynağının artı-eksi uçlarının ampullere taşınmasından, lise fen bilgisinden ibaret. Ve bulduğum parçaların yapısal bütünlüğüne de müdahale etmiyorum. Onları ayırıyorum, temizliyorum, ahşap veya metalde yapısal çürüme varsa gideriyorum ve geçmişin onlara açtığı yaralarla, tüm patineleriyle birlikte kullanıyorum.

Bir bütünün parçalarını alıp ayırıyorum ama onların yapısal kompozisyonuna müdahale etmiyorum. Kesmiyorum, kaynaklamıyor, lehimlemiyor, yapıştırmıyorum. Tamamı vidalar, somunlar ve elektrik fittingsleriyle birleştirmeler. Tam olarak montaj.

Tüm yapılar sökülebilir ve takılabilir. Genellikle parçaları önce, bir iş üretmeye tek başına yeterli olmayan birleşik üniteler olarak bağlıyorum. Zaman içinde birbirlerini buluyor ve yapıyı oluşturuyorlar. Tasarımın bir aydınlatma elemanı olarak ortaya çıkması başka bir süreç. Bazen, önceden tasarlanıp oluşturulmuş kompozisyonlar elektrik sistemleri döşenirken çalışmayabiliyor ve değiştirmeler, eklemeler, çıkartmalar yapmak gerekiyor.

Yani iş, önce iki parçanın buluşması ve onun kendi gibi başka birleşmelere eklenmesiyle, son olarak da elektrik sisteminin yerleştirilmesiyle oluşuyor. Burada bana hep ilginç gelen, birbirlerinden on yıllarca farkla üretilmiş endüstriyel parçaların birbirlerine yakışmaları, birbirleriyle mükemmelen çalışmaları. Bu öyle bir süreç ki, bazen işimin sadece onları buluşturmak olduğuna inandığım oluyor.

Bu bir koleksiyon mu? Yoksa satılık olanlar var mı? Bağlı olarak bir sergi açmayı düşünüyor musunuz?

Evet bu bir koleksiyon. Yaklaşık 30 parça. Ve elbette satmayı istiyorum ve bunu bir döngüye çevirmek niyetindeyim. Yaptığım işe avcı-toplayıcılık dediğim vaki ve işin en keyifli kısımlarından biri de bu; Toplamak ve sürekli gezerek ‘avlanmak’.

Satış, benim yeni parçalar satın almama yarayan ve onları işleyerek varlıklarını bir üst aşamaya taşımak için oluşturacağım döngüyü yaratmak için olmazsa olmazım.

Bu 30 parçalık koleksiyon, yaklaşık 10 yıllık bir sürecin sonucu, varış noktası ama burada kalmayacak elbette.

Bu grubun içinde bulunduğu parantezin dışında veya daha doğru bir deyişle ötesinde tasarladığım, hazırladığım bir başka hat da var. Bu hatta daha çok ahşap, özellikle de saat ve radyo kasalarının asal eksenini oluşturduğu bir koleksiyon hazırlıyorum.

Bu hatta ilk gruptan farklı olarak yapısal müdahale adına çok asgari birkaç küçük fark var ama temelde değişen fazla bir şey yok. Sadece daha karışık, montajı zor ve biraz daha büyük ürünler.

Bu güzellikleri insanlarla paylaşmanız, satmanız keyifli olur, ne dersiniz?

Ve elbette paylaşmak, sergilemek istiyorum ama yaklaşık 10 yıllık bir sürecin sonunda oluşan bu koleksiyonun ortaya çıktığı ilk günlerdeyiz henüz. Bundan sonrasını bu işlere verilen tepki, etkileşim, beğeni, talep belirleyecek. 10 yıllık bir süreç ama bir bakıma her şey çok yeni.

Bakalım, göreceğiz…