Dünya değiştikçe, sanat akımları da çağa uyum gösterir. Çağdaş sanatta postmodern dönemde toplumun çeşitli alanlarındaki değişimi ve dönüşümü anlamlandıran kavramlar gelişti. Yazın alanında metinlerarasılık, plastik sanatlarda göstergelerarasılık içeriğinde yeniden üretim modelleri yer aldı. Hangi formda üretilmiş olursa olsun her sanat yapıtı, bir şeyi salt kendisiyle değil de başka bir şeyle, başka bir şeye dönüştürerek aktarabildiğimizde ortaya çıkar. Bu görüşü Adorno Estetik Teorisi’nde şöyle açıklar: “Nihayetinde sanat teorisini rahatsız eden, bütün sanat yapıtlarının bilmece olmasıdır; aslında bir bütün olarak sanat bilmecedir. Sanat yapıtlarının bir şeyi, daha söylerken onu gizlemeye başlaması dil düzeyindeki bilmecemsiliğinin işaretidir.” (Theodor W. Adorno, Aesthetic Theory, Bloomsbury, 2013, s.95)
Göstergelerarasılığı kullanan bu sanatçılar yeniden üretim; parodi (yansıma) ve pastiş (öykünme) gibi kavramları yapıtlarında kullandılar. Barbara Kruger’in afişleri bu akımı yansıtması açısından çağa uyum sağlayan yapıtlar olarak öne çıkıyor.
Onun yapıtlarını anlayabilmek için metinlerarası kavramını açıklamak yerinde olacak. Bu kavrama göre bir metin başka bir metinle, görüntüyle veya disiplinle ilişkilendiğinde bir bağ kurulmuş olur. Yeni yapıt eski bir yapıta bu yöntemle göndermede bulunur. Artık bir metin kendi kendine anlamlı bir yapı olarak algılanmaz, gönderme yaptığı yapıtla ilişkilendirilerek yeni bir algı yaratılmış olur.
Kruger’in, Mademoiselle ve House and Garden dergilerinde sanat yönetmeni asistanlığı onu toplumsal kültürün açmazlarını sorgulayacak eleştirel bir dil geliştirmesine olanak sağlamıştır.
Kruger, 1970-1980 yılları arasında “öteki”, “güç”, “iktidar”, “ırk”, “beden” ve “cinsiyet” gibi kavramları yapıtlarında irdeleyen bir sanatçıdır. Özellikle reklamların yaygınlaştırdığı sloganları yeniden kurgulayarak erk düzeninin söylemini güçlü bir dil kurarak görünür kılar.
Bunu reklam dilini alıntılayarak yapar. Amacı sloganlaşmış reklam dilini harekete geçirerek bu bilgiyi güncellemektir. Böylece kalıplaşmış dili yeniden kendi düşüncesini öne çıkararak ifade etmiş olur. Bu yeni ifade yoluyla alıntılanan cümle yeni bir bağlama sokularak dönüştürülmüş olur. (Aktulum, 2011, s. 44-45).
Ahu Antmen Kruger’in uyguladığı bu yöntemi şöyle tanımlıyor: Kruger kitle iletişim araçlarının yaymakta olduğu popüler kültürün cinsiyet ayırımcı tavrını yapısöküme uğratmayı amaçlamıştır. Dergilerden, takvimlerden, sağlık/güzellik rehberlerinden seçtiği hazır-imgeleri bunlardan yansıyan mesajlar yerine kendi saptadığı mesajlarla tekrar dolaşıma sokan Kruger, toplumda özellikle kadınların arzularını şekillendiren söylemleri açığa çıkarmayı amaçlamıştır (Antmen, 2010, s. 279).

Kruger’in afiş tasarımları, ataerkilin dilini yeniden dolaşıma sokar. Barbara Kruger’in işlerinde kadın yalnızca temsil edilmez, kadın konuşan, sistemi eleştiren bir figür olarak öne çıkar. Kadın bakılan ve arzulanan nesne olmaktan çıkmış, kimliğini kazanmıştır. Bu bağlamda Kruger’in işleri toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini görünür kılma, tartışma ve dönüştürme çabasıyla değer kazanır.

Barbara Kruger’in İsimsiz olarak tasarladığı afiş serisinde afişleri kırmızı bir çerçeve içine alır. Yazıyı beyaz renkle düzenler. Siyah-beyaz fotoğraflar ile güçlü sloganları bir arada harmanlar. Sloganlar dönemin reklam anlayışında sıkça kullanılan Sans Serif Futura Bold Oblique yazı karakteri ile yazılmıştır. Reklam düşüncesinin birçok alanında kullanılan bu font, süslemecilikten uzak daha çok geometrik yapısıyla basit bir forma sahiptir.

Barbara Kruger’in İsimsiz serisinden Your Body Is A Battleground (Bedeniniz Bir Savaş Alanı) afiş tasarımında kadının ve erkeğin yüzü ortadan negatif ve pozitif alan içerisinde ikiye bölünmüştür. Bu ayırım ile Kruger, “pozitife karşı negatif, beyaza karşı siyah, iyiye karşı kötü” (Calak, 2008, s. 3) düşüncesinden yola çıkar. Kadına iyiyi (pozitif) ve erkeğe kötüyü (negatif) yüklemektedir. Bu tasarımı 1989 yılı kürtaj karşıtı yasayı protesto etmek için yapmıştır. Kruger bu slogan ile kadın bedenini savaş alanı olarak tanımlar. Kadınların kendilerini ispat etmek için bedenlerini savaş alanı olarak algılatır. Kadınlar erkeklerin kadın bedeni üzerindeki hâkimiyetini ancak bu dille savaşarak koruyabilirler.

We Don’t Need Another Hero adlı çalışması, geleneksel kahramanlık anlatılarını ters yüz eden bir görsel strateji olarak feminist sanatın gücünü gözler önüne serer. Bu eser, yalnızca erkek egemen temsil biçimlerini sorgulamakla kalmaz, aynı zamanda kolektif kadın direnişinin özneleşme biçimini de simgeler.
İsimsiz serisinden Your Gaze Hits the Side of My Face. (Bakışın Yüzümün Yanına Vuruyor) adlı afiş doğrudan erkek bakışının kadına yönelttiği bakılacak, arzulanacak nesne düşüncesini akla getirir. John Berger’in erkeğin, kadına bakışını açıkladığı metinle örtüşmektedir.

“Erkekler davrandıkları gibi, kadınlarsa göründükleri gibidirler. Erkekler kadınları seyrederler. Kadınlarsa seyredilişlerini seyrederler. Bu durum, yalnız erkekler ile kadınlar arasındaki ilişkileri değil, kadınların kendileriyle ilişkilerini de belirler. Kadının içindeki gözlemci erkek, gözlenense kadındır. Böylece kadın kendisini bir nesneye- özellikle görsel bir nesneye- seyirlik bir şeye dönüştürmüş olur.” (Berger, Görme Biçimleri, 1986, s. 47).

Kruger’in İsimsiz serisinden I shop therefore I am (Alışveriş Yapıyorum, Öyleyse Varım) adlı tasarımında tüketim toplumunu eleştirir. Kruger’in kırmızı çerçeve ile sınırlandırdığı ve tam ortada bir elin tuttuğu ‘alışveriş yapıyorum öyleyse varım’ sloganı, kadının ancak tükettiği sürece var olduğunu ifade etmekle beraber her şeyin satılık olduğu düşüncesine de vurgu yapmakta, reklamın ne kadar etkin olduğunun altını kalın çizgilerle çizmektedir. Bu noktada Kruger’in tasarımları ile Baudrillard’ın tüketim toplumu üzerine şu sözleri örtüşür:
“Toplumumuz kendini tüketim toplumu olarak düşünür ve konuşur. En azından, bu toplum tükettiği ölçüde kendini tüketim toplumu olarak, fikirde tüketir. Reklam bu fikrin zafer türküsüdür” (Baudrillard, 2007, s. 233).
Kruger bu tasarımları ile tüketim toplumunun en kullanışlı aracı olan bu sloganı yeniden üretim yöntemiyle kendine mal etme hakkını tanıyarak kullanmış, tekrar dolaşıma sokmakla tüketim toplumuna ilişkin soruları gündeme taşımış olur.

Kruger’in başarısının ardında eleştirel bir dil kurgulamış olması yatmaktadır. Tasarımlarında tek düze kırmızı çerçeveler, Futura yazı karakteri ve sembolleşmiş imajları, sloganları kurduğu çift kodlama ile anlamı dönüştürmüş, eleştirel bir dil yaratmıştır. Bu yönüyle Barbara Kruger Fransa’da 1970’li yıllarda Hélène Cixous, Monique Wittig, Luce Irigay, Julia Kristeva gibi yazarların öncülüğünde gelişen dil temelli yazınsal yaklaşımında dilin erkek egemen kültürün boyunduruğundan kurtarması gerektiğini savunması onu bu akımın takipçisi yapar.

Kaynakça
- Dilek Çulha, Barbara Kruger’in Tasarımlarını Göstergelerarasılığın Yeniden Üretim Yöntemleriyle Okumak, IBAD, 2019; (Özel Sayı): 38-52 DOI: 10.21733/ibad.603536
- Doç. Dr. Özlem Vargün, Sanatın İzinde Disiplinlerarası Yolculuk,pdf DOI: https://www.doi.org/10.5281/zenodo.17961595

