Anadolu’nun Son Karatabağı İsmail Araç’ın (d. 1933), 24 Mayıs 2026 tarihinde yaşama gözlerini kapaması sonucu coğrafyamızda binlerce yıllık geçmişi söz konusu, antik dönemlerden günümüze gelen karatabaklık zanaatı da tarihe karışan mesleklerden oldu.
Önce karatabaklık zanaatını açıklamalıyım: Bir biçimde çeşitli hayvanların yüzülen derilerinin işlenmesi tabaklama tekniğine dayanır. Bu zanaatın mensupları da tabak, debbağ, sepici, göncü, pöstekici adlarını alırlar. Zanaatın geçmişinin binlerce yıla dayalı oluşu elektriğin bulunmadığı, dolayısıyla makine kullanılmayan dönemlere denk gelir. Aynı biçimde sınai kimyasal maddelerin de yine bu binlerce yıllık süreçte henüz olmadığı düşünülmelidir ama zanaat hep var olmuştur. İşte, hayvanlardan yüzülmüş ham derileri kol ve beden gücüne dayalı olarak birkaç el aletinin yardımıyla ve doğadan elde olunmuş bitkisel tanenleri kullanarak işleyen zanaatkârlara verilen addır karatabaklık. Ülkemizde, bu biçimde, eski yöntemlere dayalı deri işleme 1990’lı yıllara değin var olmuştur. Son karatabakların izlerine ise İsmail Araç’ın Bergama’sında, yine İzmir’in diğer ilçesi Tire’de ve Kahramanmaraş’ta rastlanır. Türk dericiliğinin dışsatım gücünü elde ettiği aynı 1990’lı yıllarda ülkede egemen olan deri sanayi yapılaşması, işlemenin atölyeden çıkarak fabrikasyon üretime dayalı olmasının sonucudur.
Böylesine zorlu bir zanaatın son ustasını biraz ayrıntılarıyla anlatmak bir görev, diye düşünüyor ve işi başından alıyorum.
İsmail Araç’ı nasıl buldum?
Adını bir biçimde duyduğum ancak ayrıntılı bilgi sahibi olmadığım karatabaklık zanaatıyla ilk 1988 yılında tanıştım. İlginçtir, karatabaklığın varlığına ilk ilgimi çeken kişi ülkesinde deri ticareti, temsilcilik yapan İtalyan dostum Silvio Starnini oldu. Ondan edindiğim bilgiyle, o sırada deri sanayinde çalışmamdan da hareketle, karatabaklığı incelemeye, dolayısıyla karatabak zanaatkârlarını aramaya koyuldum.
İlk izlerine rastladığım karatabaklar Tire ile Kahramanmaraş’ta karşıma çıktı. Bergamalı karatabak İsmail Araç’a tesadüf sonucu rastlamam ise 2008 yılına denk düşer, tam tarihi 6 Şubat 2008’dir. Bergamalı dostum Emin Urgun, Bergama’da Akropol’ü gezdiğimiz sıra, “bak aşağıda gördüğün şu yıkık binalar ise senin araştırma yaptığın tabakhaneler” deyince soluğu bir anda aşağıya inerek orada aldığımızı çok iyi anımsıyorum.
Kış ortası hayli güneşli bir gündü. Viraneye dönüşmüş tabakhane yapıları arasında kimseler yoktu. Burada deri işleme yıllar önce noktalandığından yapıların çevresini adam boyu otlar sarmıştı. Derken viran yapıların arasından kasketli, ceket pantolonlu biri çıktı. Göz göze geldik. Haklı olarak burada ne arıyorsunuz? diye sorarcasına bakıyordu.


Selamlaştık. Dostum Emin Urgun, “Arkadaşa, Bergama’dan, uzaktan da olsa aşinayım” dedi. Karşımızdaki kişinin merakını gidermek amacıyla kendisine elimi uzatarak adımı söyledim, “Gazeteciyim, ayrıca debbağlıkla ilgili belgesel çalışmalar yapıyorum. Dostum Emin Bey, burasının eski tabakhaneler bölgesi olduğunu söyleyince, yukarıdaki Akropol gezimizi yarıda kesip hemen aşağıya indik” diye özetledim.

Kısa sürede bize karşı güveni oluşmuştu ki, önünde durduğumuz yıkık dökük yapının tahta kapısını iteledi, “Ben tabakım. Burası da tabakhanem. Hoş geldiniz. Elektrik olmadığından içerisi loş ama gözünüz alışır, buyurun içeriye” dedi.

Alçak kapıdan eğilerek içeri girdik, dediği gibi bir süre sonra loşluğa gözlerimiz alıştı. Ayrıca açık kapıyla tahtalar çakılmış pencerelerden sızan ışık da içeride ne var ne yok görmemize yardım etti.
Hemen gözüme ilişen bir süre önce işleyerek kurumaları için üç ayrı gergi tahtasına gerdiği deriler oldu. Yıllardır deri fabrikasında çalıştığımdan işlenmiş deriye karşı bir iki hareketi içselleştirmiştim. Önce gergi tahtasındaki, henüz tam anlamıyla kurumamış tabaklanmış deriyi avucumla okşarcasına sıvazladım ardından kokusunu içime çektim. Sanıyorum ki, bu iki hareketim deriyle içli dışlı olduğum konusunda onu ikna etmeye yetmişti. “Zig” dedi, “Çingeneler üç koyun ham derisi getirdiler. Davulluk deri olarak işledim.”
Deri işlemeden anladığımı göstermek amacıyla bilgiçlik yaptım:
– Kavelata bıçağını usta işi vurmuşsun. Deri gayet pürüzsüz usta!
Bilgi vermeyi sürdürdü:
– Üst katta da mermer tezgahın üzerinde açkı yapıyorum.
Üst kata kırıldı kırılacak ahşap basamaklara dikkatlice basarak çıktık. Mermer tezgâh açık pencerenin önünde, üstündeki perdahlama aletleriyle duruyordu.
– Buranın bu zor koşullarında çalışmak nasıl oluyor usta?
– Tabaklık işi sevgiye dayanır. Bu işi sevmezsen yapamazsın…
Binadan dışarı çıktık. Otların arasındaki kireçlik havuzunun duvarına üç adam sıralandık. Cebinden sigara paketini çıkartıp uzattı. Emin Bey ile birlikte, “İçmiyoruz” dedik. O bir tane dudaklarının arasına yerleştirip yaktı. Adını öğrenmiştim, öyle hitap ettim:
– İsmail Usta, bugüne değin karatabaklık konusunda üç ayrı kitap yazdım. Adları şöyle: Anadolu’da Dericilik, Anadolu’nun Son Karatabakları ve Müze ve Koleksiyonlardan Deri Eserler. Bir de dericilikle ilgili gazete yayımlıyorum. Ayrıca çalışan olarak yıllardır içinde yer aldığım bu zanaatı çok seviyorum. Sen, Kahramanmaraş’ta rastladığım, derinin en ilkel işleyicilerinden sonra gördüğüm önemli bir karatabaksın. Bana kendini, zanaatını, neler yaptığını anlatır mısın?
“İçeri girdiğinde gergi tahtasındaki derileri elinle okşadığını görünce deriyi sevdiğini, gönül verdiğini anladım. Anlatırım” dedi.
Gerçekten Kahramanmaraş’ta, 1998 yılının ağustos ayında, Adana karayolu üzerinde, kente beş, altı kilometre uzaklıktaki 1. Erkenez Deresi kıyısında çalışırlarken ziyaret ettiğim, öğle yemeklerine konuk olduğum 6 barakadan oluşan tabakhanelerinde deri işleyen karatabaklar ne makine biliyorlardı, ne kimyasal madde kullanıyorlardı. İçlerinde en konuşkanları olan Hanefi Açıksarı’ya sormuştum:
– Bu denli ilkel yöntemle deri işlediğinize göre sama işlemi sırasında köpek dışkısı da kullanıyorsunuzdur…
– Nerede beyim… Belediyeler itlaf yapınca köpek kalmadığından dışkı da bulamaz olduk.
– Peki, sınai kimyasal da kullanmadığınıza göre sama işleminde köpek dışkısı yerine ne kullanıyorsunuz?
– Başını kaldırıp tepene bir bak bey!
O sıra tepemizde pek çok güvercinin uçuşmakta olduğunu fark ettim.
– Yoksa, güvercin dışkısı mı?
– Aynen öyle, dediğin gibi güvercin dışkısı.
– Peki, deriye ne özellik katıyor?
– Yumuşaklık ve parlaklık.
– Birkaç örnek deri, görebilir miyim?

Ağırlıklı olarak hayvanların koşum takımlarında kullanılan büyükbaş derileri işleyen Kahramanmaraşlı debbağlar, yılmamışlar ikame edecekleri organik maddeyi bir biçimde bulmuşlardı. Fazla miktarda kullandıkları diğer maddeler kireç ile palamuttu.
Şimdi ise izini bulduğum Bergamalı Karatabak İsmail Araç, isteğim üzerine kendisini tanıtarak zanaatına ilişkin bilgi vermeye başlamıştı:
“Bergama, 1933 doğumluyum. 1924 yılı olmalı, babam mübadele ile Anadolu topraklarına gelmiş, mübadiliz, Dramalıyız. Ana tarafım Arnavut, erken yaşta öldü. Babam, 3 kardeşimle Bergama merkezden kırsala taşındı, tütüncülük yaptık. Ben bu arada Bergama Sanat Okulu’na iki yıl devam ettim, olanaksızdım, bitiremedim ama burada sanata çok yatkın olduğumu anladım. 1953’te süvari olarak askere gittim, atı bilmezdim ama çavuş çıktım. Askeriye benden tezkere bırakmamı bile istedi, ben istemedim. Bergama’ya döndüm, tütün işine devam ettim. Gençlik yıllarımda tütün eksperliği yaptım. Ek gelir yapmak için 1955’te Tekke Boğazı mevkiindeki İbrahim Çallı’nın tabakhanesine girdim. Ustam, haftasında, benim için, “Sen bir numara olacaksın, Avrupa seni duyacak!” dedi. İşe hep merakım vardır, bu doğru…

Meslek, genelde babadan oğula geçse de üç yıl içinde usta çırak ilişkisi sonucu mesleğin inceliklerini öğrendim. Üç yıl sonra kalfa oldum. Bu mesleği hep severek yaptım, bu yüzden çabuk öğrendim. İbrahim Çallı’dan ustalığı öğrenince, iki yıl sonra, 1960’ta kendi tabakhanemi açtım. Benimle birlikte burada, Tekke Boğazı’nda tüm gün çalışan tabakhaneler vardı. Her tabakhane, günde ortalama 150-200 arası deri işlerdi.
Bizim tabakhanelerde işler hep kolla, beden gücüyle. Makine yok, elektrik yok. Elektrik çok sonraları geldi buralara. Belki erken gelseydi herkes bir şeyler yapardı. Deri işlemeciliği çok ince bir iş. Ne kadar kireç kullanacaksın, palamudu nasıl koyacaksın; inceliklerini bilmek zorundasın. Ben, her çeşit deri işledim, biliyorum; ayakkabı için yüzlük deri, zig, deve derisi, parşömen çalıştım. Koyun, keçi, deve derisi, aklına ne gelirse. Hep farklı, hepsinin işlentisi farklı bilgi ister.
Bir dönem Bergamalıların hepsi ayakkabıcıydı. Biz de onlara ayakkabılık deri hazırlıyorduk. Şimdi kalmadı. Bir kişi var, o da yaşlandı, sadece özel sipariş yapıyor.
Bergama’da sipariş üzerine ayakkabı yapımı yaygınken burada, Tekke Boğazı’ndaki diğer tabaklarla birlikte ayakkabı yüzlük, astarlık ve meslik deri işliyorduk. Ayakkabı yapım işi sanayileşince bizim meslek ekonomik açıdan gerilemeye başladı, tabakların hepsi işi bıraktılar, bir ben kaldım. Ondan sonra kim ham deri getirirse onu işlemeye koyuldum. En son davulluk deri yapar oldum. Davulluk derileri bana hep çingene müzisyenler sipariş eder.

Derileri pişirmek için korum yapılır. Korumu hazırlamak için bikromat, asit bir de şeker (şeker pahalanınca pekmez) ve su kullanılıyor. Şeker ile bikromat ayarı çok önemli. Şekeri biraz kaçırırsan deri erir. Önceleri kendimiz hazırlardık. Sonra hazırları çıktı, hazır satın almaya başladık.
Hayvanın içyağı ile deri yağlanır, palamut ve somak ile paçal yaparak deriyi yumuşatırdık. Havuzda bekleyen deriyi çıkartır, kireçle karıştırılan zırnığı develeyle süreriz. (Zırnık kayganlık yapıyor, hamam pudrası gibi, yünün temizlenmesine yarıyor. Yanlışlıkla eline değsin, anında kanar. Sadece yıkayıp palamutla kesebilirsin o kanı.) Bir iki saat sonra yünler temizlenecek kıvama gelir. Sonra kireç havuzuna girer, bir hafta kireçte bekler, gidip gelip tokmaklayıp iyice içine işlemesi sağlanır. Bir hafta sonra çıkarılır, yarım saat, kırk beş dakika havalandırılır. Sonra çayın içine atılır ve kazınmaya başlanır. İyice temizlenene kadar yıkanan deri ardından samaya yatırılır. (Eskiden bazıları sama için köpek pisliği toplardı. Kalfa ve çırak çıkıyor, bir teneke doldurana kadar sokak sokak dolaşırdı. Topladıkları köpek pisliğini teknenin içine döker, biraz su ekleyip çizmeyle ezer, ardından deriler içine atılırdı.)
Gidip gelip karıştırılıp iyice işlenmesi sağlanır, deri yılan balığı gibi olur, öyle incelir ki; bu deri bir daha şişmez, diye düşünürsün. Tekneden çıkarılan deriler tekrar yıkanır, iyice arındırılır. Ardından salamuraya girer, çünkü salamurada deri kendini toparlar. Burada palamut eklenir, palamut onu şişirir. Ne kadar istiyorsak o kadar palamut verilir. Bir hafta sürer bu süreç. Gidip gelip işlemelisin. Bu işleme zıvat denir. En az 12 zıvat yapmalısın. O zaman deri bozulmaz, palamudunu eşit almış olur. Eğer altı, yedi zıvatta bırakırsan sabah geldiğinde bazı yerleri iki katı olur, bazı yerleri ince deri kalır.
Tabakhanede atölyeler hep iki katlıdır. Avluya o kadar çok deri serilirdi ki, yer kalmazdı, atölyelerin üst katlarına serilirdi. Çünkü kimse bir başkasının sınırına geçemezdi.”

Yıllarca yaptığım araştırmaların sonucuna dayanarak ‘Anadolu’nun Son Karatabağı’ unvanını verdiğim, Anadolu’da kendisinden başka karatabağın artık bulunmadığını söylediğim Bergamalı İsmail Araç’la kısa sürede iki iyi dost olmuştuk. Sık sık Bergama’da karşı karşıya gelerek ya da Karşıyaka-Bergama arasında telefonlaşarak görüşüyor, Bergama’ya gidişlerimde, Arasta’da, Ayakkabıcı Ömer’in kunduracı dükkanında buluşuyor, çaylarımızı ise yine Arasta’daki ulu çınarın altında içiyorduk.
Deri işlentisiyle ilgili bilgiyi geniş vermemin nedeni, tabaklık zanaatının ne denli zor, emek ve sabır isteyen bir iş olduğunun anlaşılması içindir. Dostum, Gazeteci Nedim Atilla’nın, Araç’ın ölümünden sonra yazdığı “onlar, zamanı saatle değil, doğanın ritmiyle ölçen kadim zanaatkârlardır. Kökleri Selçuklu’ya, Osmanlı’nın ahilik teşkilatına ve hatta Bergama’nın parşömeni bulan o antik köklerine uzanan karatabaklık (debbağlık), tamamen bitkisel ve hayvansal elementlerin sabırla harmanlandığı organik bir sanattı. Türkiye’nin ‘son karatabağı’ olarak bilinen İsmail Usta’nın vefatı, sadece bir zanaatkârın kaybı değil; insanlığın doğayla kurduğu o eski, dürüst ve sabırlı bağın koptuğunun da ilanıdır.” tümceleri karatabaklığın son temsilcisi İsmail Araç’ın yaşattığı zanaatın değerini gayet güzel özetliyor.
Anadolu’nun Son Karatabağı İsmail Araç ile günü geldi, Türkiye Deri Vakfı’nın (TÜRDEV) desteğiyle zanaatını anlattığı kısa metrajlı film çektik. Bu filmin CD’sini yaptık. Günü geldi, 1990’lı yıllarda şahlanan, dış pazar payı edinen deri sektörüne yakışan İstanbul Deri Fuarlarından 12-19 Ocak 2012’de düzenlenen fuarın Beylikdüzü’ndeki binasının girişinde büyütülmüş fotoğraflarla gerçekleştirdiğimiz devasa tabakhane binası canlandırması içinde, üç gün boyunca zanaatını anlatması için zemin oluşturduk.
Dönemin duyarlı Bergama Belediye Başkanı Mehmet Gönenç’in, bizimle aynı heyecanı duyması sonucu, Bergama’da uluslararası parşömen çalıştayı düzenledik, yerli ve ABD’den Japonya’ya uzanan yabancı konuklar ağırladık. Bu arada yine Bergama Belediyesi’nin desteğiyle, arada, ‘Adını Bergama’dan Alan Pergament ve Anadolu’nun Son Karatabağı Bergamalı İsmail Araç’ adını verdiğim kitabı kotarmam da işin diğer belgesel boyutu oldu.
Peştamal Kuşatma Töreni
Muhabbetlerimiz sırasında, yeri geldiğinde, “biz tabaklar gözümüzü tabakhanede açar, tabakhanede kaparız,” diyen İsmail Araç’ın, zanaatında başardığı önemli işlerden birisi de, son derece ağır ve üretimden kaynaklı kirlilik ve koku yayması nedeniyle ilgi görmeyen zanaatında, dünya ölçeğinde ilk kez bayanları debbağ ustası olarak yetiştirmesidir. Bergamalı bayanların talepleri üzerine başlayan bu sürece İsmail Araç, ilkin şüpheyle yaklaşır ve genel geçer bir heves olarak bakar. Ancak Bergamalı bayanlar Demet Sağlam Tokbay, Nesrin Ermiş başta olmak üzere Meltem Demirel, Hazel Aymaz, Harika Geldi kararlıdırlar ve yılmadan çalışırlar. İsmail Araç’a göre ‘ustalık belgesi’ almaya hak kazanmışlardır. Bu arada Sinan Demirel de erkek usta olarak aralarına katılır. Peki, bu belge kendilerine nasıl verilecektir.
Yine dericilikle ilgili yaptığım çalışmalar sırasında ‘ahi’ geleneklerine her zaman sahip çıkmış olduklarını gördüğüm debbağların, öğrencilerine kalfalık ve ustalık verirlerken peştamal kuşatma adıyla tören düzenlediklerini biliyordum. Bu tören, bir zamanlar deri işlemenin yaygın olduğu Bergama’da da kesinkes yapılmıştır, diye düşündüm ve bir başka değerli Bergamalı Yazar Osman Bayatlı’nın kitaplarını okumaya koyuldum. Gerçekten, Bayatlı, kitaplarından birinde, ilçede, en son Rumî 1325 (Miladi 1909) tarihinde dikici esnafı tarafından yapılan peştamal kuşatma töreninden söz ediyor, “altmışından fazla kalfa ve usta bu törenle destur almıştır,” diye yazıyordu. Yine Başkan Mehmet Gönenç’in duyarlılığıyla Bergama Belediyesince bir vefa örneği olarak, 108 yıl sonra, 7 Temmuz 2017 Cuma günü tarihi Arasta’daki çınarın altında, kalabalık bir topluluğun önünde kurallara dayalı olarak aslına uygun biçimde dualar eşliğinde töreni yaptık ve İsmail Araç, ilk kadın debbağ ustaları Demet Sağlam Tokbay ile Nesrin Ermiş’e peştamallarını kuşatarak ustalık belgelerini verdi. Peştamal Kuşatma Töreni’nin geleneği içinde yer alan pilav zerde yiyerek ayran içmeyi de ihmal etmedik.
Bu arada İzmir Büyükşehir Belediyesi de bu çalışmalarımıza uzak durmayarak İsmail Araç ile bana, 2015 yılında ayrı ayrı ‘Tarihe Saygı Yerel Koruma Ödülleri’ vermişti. İsmail Araç, İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Aziz Kocaoğlu’nun elinden, ‘Yaşayan İnsan Hazinesi’ ödülünü aldı. Araç’a daha sonra bir de, 2022 yılında cumhurbaşkanı tarafından ‘Yaşayan İnsan Hazinesi Ödülü’ verilecekti.
Ve İsmail Araç adı parşömen ile özdeş oluyor
Son yıllarında, Tekke Boğazı’nda tek kalan tabakhanesinde, “kahvede zaman öldürmeyi, boş durmayı sevmediğinden” kendisine birer ikişer getirilen derilerden davulluk deri ya da pösteki işleyen İsmail Araç’a görüşmelerimizden birinde, “adını Antik Çağ Bergama’sından alan, yazı malzemesi olarak kullanılan parşömeni işlemeyi niye sürdürmüyorsun?” diye sordum. Kendisine, yine Antik Çağ Bergama’sında var olan, 200 bin parşömen kitaba sahip kütüphaneden söz ettim, “bu işi sen ve yetiştirdiğin bayan ustalar canlandırabilirsiniz” dedim.
Aklına yatmıştı, hemen kolları sıvadı ve çiçeği burnunda ustalarıyla parşömen işlemeye yoğunlaşarak bu antik dönem ürününün adının yeniden coğrafyada öne çıkmasını sağladı ve adı bugün parşömenle özdeş oldu.
Bugün artık gökyüzünde yıldız olan Anadolu’nun Son Karatabağı İsmail Araç’ı, şimdi, Balkanlardan, Gümülcine’nin tarihi Tabakhane semtine ait tabak türküsünün sözleriyle anmanın sırasıdır:
Tabakhane Taşları (Macidem)
Tabakhane taşları
Süleyman Bey’in kaşları
Süleyman Bey’i sorarsan
Tabakların başları
Ar geliyor Macidem
Zor geliyor



